نتیجه جستجو

داستان شهردارهای تهران

ارسال شده توسط Behsaazeh در فروردین ۱۹, ۱۳۹۸
| 0

مهدی افروزمنش:

داستان تهران و شهرداران تهران از زمانی آغاز شد که شاه‌طهماسب اول (۹۸۴ – ۹۳۰ هجری قمری) در ۹۴۴ هجری قمری به هنگام گذر از آن، باغ و بوستان فراوانش را پسندید و به تعداد سوره‌های قرآن برای آن برج و بارویی در نظر گرفت که با چهار دروازه به چهار سوی دنیای بیرون راه می‌یافت. تهران برای شاه مجموعه‌ای از جذابیت‌ها و دافعه‌ها بود؛ چنانچه شاه مجذوب که تصمیم گرفته بود پایتخت را از قزوین به تهران بیاورد، پس از تجربه یک تابستان گرم در این قریه پشیمان شد. پس از وی شاه‌عباس اول در بخش شمالی برج و باروی شاه‌طهماسبی، چهارباغ و چنارستانی ساخت که بعدها به صورت کاخ و مقر حکومتی درآمد.

نوه‌ی شاه کبیر یعنی شاه‌عباس دوم نیز به سبب علاقه‌اش به این شهرِ تازه جان گرفته کاخ‌هایی به آن افزود تا در نهایت آنچه به سرسلسله قاجاریان می‌رسد دیگر نه قریه‌ای گمنام باشد و نه ییلاقی صرفاً برای جلوس شاهانه. در این دوران تهران دیگر شهری بود استوار که اعتبارش را نه تنها از باغات خود که توأمان از مقاومت‌های دلیرانه‌اش در برابر افغان‌ها می‌گرفت؛ «تهران از معدود شهرهایی بود که به سختی مقاومت کرد و سخت هم آسیب دید.» در واقع همین مقاومت و نزدیکی به شهرهای شمالی که گاه و بیگاه عرصه تاخت و تاز منازعان قدرت قرار می‌گرفتند، اعتبار شهر را در قامت یک دژ نظامی دو چندان کرد و آن چنان شد که از چشم هیچ حاکم و منازعی به دور نماند.

بنابراین «کریم‌خان در تهران یکدست دیوانخانه ساخت که اکنون در محوطه کاخ گلستان باقی و به خلوت‌خانه کریم‌خانی معروف است.» کریم‌خان که مُرد روز موعود نیز فرارسید. عروس گمنام به آن تعبیری که شاه‌عباس از آن یاد کرده بود به حجله «خواجه تاجدار» درآمد و در روز یکشنبه ۱۱ جمادی‌الثانی ۱۲۰۰ هجری قمری همزمان با عید نوروز آغامحمدخان قاجار در همان چنارستان شاه عباسی و خلوت‌خانه کریم‌خانی تاج سلطنت بر سر گذاشت و به یمن تحقق این آرزوی دیرین تهران را پس از سه قرن حیات شهری به نشان پایتختی ملک ایران زمین برگزید.

اما هنوز زمان زیادی نیاز بود تا پایتخت ایران به گونه یک شهر خود را در برابر تاریخ اصفهان یا شیراز نمایان سازد. این کار نیازمند ابتکاراتی بود تا در مقابل مخالفان پایتختی تهران که معماری اصفهان و تاریخ شیراز را به رخ می‌کشیدند به کار آید.

این میسر نبود مگر با ترک سنت ایلاتی قاجاریان که بالاخره در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار رخ داد و شاه همیشه خوش‌گذران و مسافر در یکی از همین سفرها با مشاهده وضعیت شهرهای «فرنگ» و بررسی چگونگی رسیدگی به آنها به صرافت احداث بلدیه در «پیشانی سلطنت کریمه قاجار در انظار خارجه و داخلی افتاد تا وضعیت تهران از آنچه شهری با تیرهای کج و چراغ‌های با حالتی ناخوشایند و پرخاشگر» توصیف شده است نجات یابد. تهران در این دوره دارای ۸۸۴۹ دستگاه خانه، ۴۶۶۴ باب دکان و ۲۱۱ باب اماکن مذهبی و فرهنگی به علاوه ۴۷۳ بنای متفرقه بود که مهندسی از محصلین فرنگ مسئولیت رسیدگی به آنها را تحت عنوان «وزیر طهران» بر عهده گرفت.

عمر این وزارتخانه دیری نپایید اما پایه‌ای شد برای آنچه مشروطه خواهان در ۱۹ خرداد ۱۲۸۶ (۱۹۰۷ میلادی) در مجلس ملی و با عنوان قانون بلدیه به تصویب رساندند. قانونی مشتمل بر پنج فصل و یکصد و هشت ماده که بر اساس آن نخستین بلدیه قانونی در کشور پای گرفت، نخست در تبریز و کمی بعدتر در تهران.

و به این ترتیب شهر چنارها میزبان شهردارانی شد که آمدندشهر را «تمیز نگاه دارند» تا «شرافت دولت کریمه ناصری» نزد «عابران خارجه و داخله» حفظ شود. بنابراین پس از میرزاعباس خان، مهندس باشی از جمله اولین محصلین فرنگ رفته تهران که به حکم ناصرالدین‌شاه (۱۳۰۰ قمری، حدود ۱۲۶۱ شمسی) اداره تهران را بر عهده گرفته بود، میرزا آقا اصفهانی ملقب به اسلامبولی، نفتی و اعتمادالملک و دکتر خلیل خان اعلم الدوله ثقفی و ابراهیم خان یمین السلطنه ملقب به نظر آقا، شهرداران بعدی تهران تا پایان عصر ناصری لقب گرفتند.

با وقوع کودتای رضاخانی اداره شهر تهران برای اولین و آخرین بار در اختیار یک غیر مسلمان قرار گرفت که با حکم سید ضیاء الدین طباطبایی نخست‌وزیر دولت کودتا به سمت شهردار گماشته شد. «مسیو ایکپیان ارمنی» برای اداره شهر کمیسیونی متشکل از یک فرانسوی، دو انگلیسی و دو ارمنی تشکیل داد. جایگزینی چراغ‌های برقی به جای چراغ‌های نفتی در برخی از معابر و خیابان‌های شهر، جمع‌آوری کودکان بی‌سرپرست، نصب نیمکت در میادین و سنگفرش خیابان‌ها از جمله اقدامات وی بود. با برکناری سیدضیاءالدین توسط رضاخان مسیو ایکپیان نیز به همراه وی محکوم به تبعید شد.

کلید ساختمان «بلدیه طهران» در اختیار کریم آقا بوذرجمهری قرار گرفت که از وی به عنوان یکی از نزدیکان رضاخان نام برده می‌شود. می‌گویند رضاخان به دلیل مشارکت فراوان وی در جریان کودتا و همچنین گوش به فرمانی وی پست شهرداری را به وی اعطا کرد و حتی اجازه داد خیابانی در تهران (پانزده خرداد فعلی) به نام وی نام‌گذاری شود. بوذرجمهری از سال ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ همزمان با آغاز موج اول توسعه و مدرنیزه کردن تهران ریاست شهرداری را برعهده داشت.

با سفر درمانی بوذرجمهری به اروپا سرهنگ فضل الله بهرامی اداره شهر را تا انتصاب «تیمسار هوشمند» برعهده گرفت. وی پس از چهار سال ریاست به دلیل آنچه توهین به دربار تلقی شد مورد غضب شاه قرار گرفته و به حبس ابد محکوم شد. پس از محاکمه هوشمند بار دیگر فضل الله بهرامی ریاست شهرداری را بر عهده گرفت. تقی خواجه نوری (آذر تا دی ۱۳۱۷)، قاسم صوراسرافیل (۱۳۱۹-۱۳۱۷) و علی اصغر فروزان (شهریور تا مهر ۱۳۲۰ – ۱۳۱۹) آخرین شهرداران عهد رضاخانی بودند.

تهران در این دوره از بابت کالبدی و خدماتی شاهد تحولات عظیمی بود که مهمترین آنها خیابان‌کشی و تغییر ساختار معماری تهران از کوچه‌های بن‌بست تودرتو به ماتریکسی قابل تردد سواره است. احداث خیابان‌های شاهرضا (انقلاب) و پهلوی (ولی عصر) نیز به عنوان محورهای غرب به شرق و جنوب به شمال در این دوره صورت گرفت.

سال ۱۳۲۳ به فرمان شاه پسر ابتهاج شهردار تهران شد. پس از وی محمود نریمان به عنوان هجدهمین شهردار تهران دو ماه تهران را اداره کرد و سپس به دلیل نظر مخالف شاه برکنار شد تا راه بر انتصاب مهدی مشایخی باز شود. مشایخی پس از سه سال مدیریت به دلیل پاره‌ای از اتهامات از جمله اختلاس به دادگاه فراخوانده شد. محمد خلعتبری، حسام الدین دولت آبادی و محمد مهران نیز جمعاً سه سال اداره شهر را برعهده گرفتند.

مهدی نامدار به عنوان بیست و سومین مدیر شهر تهران نیز به مدت ۸ ماه شهرداری (تیر – فروردین ۱۳۳۰ – ۱۳۲۹) را اداره کرد و پس از وی ارسلان خلعتبری به مدت یک ماه، محمد مهران برای دومین بار و به مدت ۱۵ ماه، نصرالله امینی ۱۱ ماه و تیمسار محمدعلی صفاری ریاست شهرداری را بر عهده گرفتند. صفاری نیز پس از برکناری از شهرداری مدت زمانی را صرف رفع اتهامات خود کرد.

پس از وی که گفته می‌شود آرزو کرده ای‌کاش هیچ‌وقت مسئولیت شهرداری را نمی‌پذیرفت، نصرت الله منتصر سکان هدایت شهرداری را به دست گرفت و بعد از ۷ ماه به اتهام اختلاس و بی‌لیاقتی در حفاظت از اموال دولتی به دادگاه فراخوانده شد. محمود دولو نیز از اردیبهشت ماه ۱۳۳۶ تا فروردین ماه ۱۳۳۷ ریاست شهرداری را برعهده گرفت. پس از او موسی مهام فرماندار سابق تبریز به شهرداری گسیل شد. مهام به «شهردار میدان‌ها» معروف است. مجله خواندنی‌ها در نوزدهمین سال انتشار خود وی را این‌گونه توصیف کرده است:

«مهام فردی مجرد بود که به همین دلیل از ساعت ۴ صبح تا دیر وقت گوشه و کنار شهر تهران را شخصاً بازدید می‌کرده است.» وی در روز ۱۲ آذرماه ۱۳۴۱، پس از ۴ ساعت بازپرسی در رابطه با عملکردش در شهرداری بازداشت و ذوالفقاری عهده‌دار ریاست شهرداری شد.

پس از یک سال ذوالفقاری نیز برکنار شده و فتح الله فرود جایگزین وی می‌شود. فرود نیز پس از ۵ ماه محکوم به حبس شده و مدیریت شهر را به محسن نصر واگذار می‌کند. احمد نفیسی از خرداد سال ۴۱ رسماً شهردار تهران شد. فعالیت وی در شهرداری مثبت ارزیابی شده است اما در هنگامی که همگان منتظر ارتقای وی به سمت وزیر دولت بودند نفیسی به اتهام خرید زمین در رباط کریم به دادگاه فراخوانده شد. محمدرضاشاه در واکنش به این ماجرا گفته است:

«مبارزه با فساد در این مملکت به طور قطع به عمل می‌آید و هر کسی ولو گذشته درخشانی داشته باشد اگر منحرف شد، تحت تعقیب قرار خواهد گرفت.» علی اکبر توانا، ضیاء الدین شادمان، تقی سرلک، محمدعلی صفاری (برای دومین بار)، منوچهر پیروز و جواد شهرستانی به ترتیب شهرداران بعدی تهران بودند. سرانجام با نظر همسر شاه غلامرضا نیک پی وزیر آبادانی و مسکن هویدا به عنوان شهردار انتخاب شد.

ریاست شهرداری در آخرین ماه‌های حکومت پهلوی برای دومین بار به جواد شهرستانی واگذار شد. شهرستانی در گیرودار انقلاب اولین مقام دولتی بود که استعفای خود را تقدیم رهبر انقلاب کرد تا عصر شهرداران پهلوی این چنین پایان پذیرد. محمد توسلی به عنوان اولین شهردار انقلاب ریاست این نهاد را در سال ۵۷ برعهده گرفت.

پس از استعفای توسلی مرحوم سیدرضا زواره‌ای به عنوان سرپرست، یک ماه اداره شهر را برعهده گرفت. سید کمال الدین نیک روش، غلامحسین دلجو، کاظم سیفیان، حسین بنکدار، محمدنبی حبیبی و سید مرتضی طباطبایی پس از توسلی شهرداران تهران شدند تا اینکه با تصمیم عبدالله نوری و تاکید هاشمی رفسنجانی، غلامحسین کرباسچی در بهمن ماه سال ۱۳۶۸ به شهرداری تهران گمارده شد.

کرباسچی در اوایل فروردین سال ۷۷ به اتهام اختلاس به پای میز محاکمه کشانده و در نهایت محکوم شد. پس از کرباسچی مرتضی الویری و محمدحسن ملک مدنی شهرداران بعدی تهران شدند و همچنین محمود احمدی نژاد که نه به زندان رفت و نه دادگاه. او به جای اینها شهرداری را به مقصد نهاد ریاست جمهوری ترک کرد و شد اولین شهرداری که رئیس جمهور شد.

در مجموع از ۴۸ شهردار تهران (بدون احتساب سرپرستان و شهردارانی که دو یا سه بار به این سمت دست یافتند) ۱۳ نفر به زندان رفته و یک نفر اعدام شده است. ۲۳ نفر برکنار و ۵ نفر استعفا داده‌اند، از این میان شهرداری فقط برای ۵ نفر سکوی پرش بوده است.

 

 

 

 

لیست ها را مقایسه کنید